دیباچه بوستان ~ برگه شماره 1
حکیم : کسی که کار بیهوده نمی کند !
کریم : کسی که قبل زا درخواست کمک به تو می بخشد !
خطابخش پوزش پذیر : توبه پذیر
سر بتافت : روی گردانی کرد
غزت نیافت : عزیز نشد
گردن فراز : مغرور
گردن کشان : سر کشان
به فور : فوری
غذر آوران : توبه کنندگان
به جور : ستم
خشم گیرد بسی : بسیار عصبانی شود
خویش : فامیل / خود
چابک : سریع / چالاک
بیگانه : غریبه
بنده : خدمتکار / نوکر
خداوندگار : صاحب / پروردگار
شفیق : دلسوز
فرسنگ : واحد اندازه گیری قدیمی ( معادل تقریباً 6/5 کیلومتر )
ترک خدمت : ترک جنگ
بالا و پست : همه کس
عصیان : سر کشی
رزق : روزی
اَدیم : سفره ی چرمی
عام : همه
خوان : سفره
یغما : غارت
خوان یغما : سفره ی پررنگ
پرستار : اطاعت کننده
گفتار در سبب نظم کتاب بوستان
اقصا : دور
گیتی : دنیا
بسی : بسیار
تَمَتُّع : بهره مندی
هرمنی : دسته بزرگی از گندم
تولّا : دوستی / محبت
برانگیختم خاطر : دل کندم
دریغ آمدم : حیفم آمد
بوستان : باغ
تهیدست : دست خالی ( بدون سوغات )
ارمغان : سوغات
به دل گفتم : با خودم گفتم
تهی : خالی
ارباب معنی : آدم های معناشناس
در : باب
بپرداختم : ساختم
رای : اندیشه
مُنعم : ثروتمند
فضل : بخشش
تواضع : فروتنی
عافیت : سلامتی
همایون : خرسنده
سعید : خوب و خوش / خوشبخت
فرخ : خجسته
میان دو عید : بین دو عید فطر و قربان
دُر : گوهر
بحر لؤلؤ : دریای مروارید
پاکیزه خوی : ذات پاک
تعنّت : عیب جوی / ایراد گیر
باب نخست بوستان ؛ در عدل و تدبیر و رای
بخیل : خسیس
زرع : کشتزار
نخیل : نخل ها
بخوشید : خشک شد
آب چشم یتیم : گریه یتیم
بغرد : فریاد زد
غایت : مهایت
مشقت : سختی
فریاد خواه : مظلوم
باک : ترس
تریاک : پادزهر
بت : مرغابی
رنجیده : ناراحتی
سفیه : احمق
بی مرادی : ناکامی
ریش : زخم
منقص : ناگوار
عیش : زندگی
حکایت صفحه 48 ~ مردم آزاری را ...
مجال : امکان - فرصت
چندین روزگار : این همه وقت
جاه : جایگاه و مقام
اندیشه : ترس - فکر
غنیمت دخبانستن : قدر دانستن
ناسزا : نا شایسته
دد : دیو
ستیز : درگیر
مسکین : ناتوان
ساعد مسکین : دست ناتوان
رنجه : اذیت
پس : سپس
مغزش بر آر : بزن تو سرش
حکایت صفحه 49 ~ یکی را از ملوک ...
مرضی : بیماری
هایل : ترسناک
اعادت : بازگویی
اولی : بهتر
طایفه : قوم - گروه
متفق : هم نظر
زهره آدمی : کیسه صفرا
چندین صفت موصوف : دارای چندین ویژگی
دهقان : کشاورز
خشنود : راضی
فتوی : حکم
رعیت : مردم عادی
روا : درست
تبسم : لبخند
دعوی : گرفتاری
داد : عدالت
حطام : مال اندک
هلاک : نابودی
عزّ و جلّ : عزیز و بزرگوار
پیلبان : فیل بان
خریدی به حیف : طلم و ارزان خریدن مالی
دادی به طرح : فروش به زور
صاحبدل : فرد موجه
بوم : جغد
برنجید : ناراحت شد
التفات : توجه
مطبخ : آشپزخانه
بلاد حصه : شهر مرزی
حذر کن : دوری کن
ریش : زخم
پارسا : پاکدامن
محروم نشود : دست خالی بر نگردد
میسر : ممکن
مَوَدَّت : محبتی که ابراز شود
در روی : رو به رو
قفا : پشت سر
زاهد : اهل عبادت
ارادت : اراده
ظن : گمان
زیادت : زیادی
اعراب : صحرا نشین
ترکستان : چین
حکایت ص ۶۳ ~ یکی از بزرگان گفت...
عابد : عبادت کننده
طعنه : کنایه
جامه : لباس /ظاهر
محتسب : داروغه
ص ۶۴ ~ دزدی به خانه پارسایی درآمد...
چندان که جست، چیزی نیافت : هرچقدر گشت چیزی پیدا نکرد.
دلتنگ : ناراحت
محروم نشود : دست خالی نرود
میسر : ممکن
مَوَدت : محبتی که ابراز شود
روی : روبهرو
قفا : پشت سر
سلام: بیآزار
ص ۶۶ ~ زاهدی مهمان پادشاهی بود...
زاهد : اهل عبادت / گوشه نشین
ارادت : اراده
ظن : گمان
صلاحیت در حق او زیادت کند : حق و نیکویی او بیشتر بود.
تناول : خوردن
مقام : خانه
صاحب فراست : باهوش و ذکاوت
سیم : نقره
دغل : تقلبی
ای هنرها گرفته بر کف دست : خوبی هایت را به همه نشان می دهی
عیب ها برگرفته در زیر بغل : بدی هایت را پنهان کردی
تا چه خواهی خریدن ای مغرور؟ روز درماندگی به سیم دغل : روز درماندگی با نقره تقلبی چه چیزی میتوانی بخری ؟
ص ۶۹ ~ در جامع بعلبک وقتی کلمهای...
جامع : مسجد جامع
بعلبک : شهری در لبنان
کلمهای همی گفتم : حرفی زدم
به طریق وعظ : نصیحت کردن
دلمرده : بی احساس
عالم صورت به عالم معنی نبرده : فقط به ظاهر کار داشتن
محلت : محله
مهجور : دورافتاده
فضاله قدح : باقی مانده شراب
مستمع : شنونده
موافقت : همراهی
ص ۷۰ ~ پارسایی را دیدم کنار دریا...
پارسا : پرهیزگار
مدتها در آن رنجور بود : مدتها رنج میکشید
علیالدوام : پیوسته
شکر چه میکنی؟ : چرا شکر میکنی؟
معیصت: گناه
مصیبت : گرفتاری
ص ۷۱ ~ شبی در بیابان مکه...
پای رفتنم نماند : نتوانستم بروم
شتربان: رئیس کاروان
دست از من بندار : من را ول کن.
مسکین : ناتوان
فربه : چاق
حرم : کعبه
حرامی : راهزن
بادیه : بیابان
رحیل : سفیر
مغیلان : خار در بیابان
ص ۷۱ ~ پادشاهی پارسایی را دید...
هر سو دود آن کش ز بر خویش براند : کسی را که خدا از درگاه خود بیرون کند ، سرگردان می شود و به هر سو می رود.
و آن که را بخواند به در کس ندواند : و کسی را که به درگاه خود راه دهد ، از دیگران بی نیاز می کند.
ص ۷۱ ~ یکی از جمله صالحان...
دوزخ : جهنم
درکات : طبقات جهنم
درجات : طبقات بهشت
به : بخاطر
تقرب : نزدیک شدن
دلق : لباس درویش / پوستین
مسکین : کفش درویشان
مرقع : عبای درویش
نکوهیده : مورد نکوهش
نکوهش : ناشایست
کلاه برکی : از پوست شتر
کلاه تتری : کلاه مغولی
ص ۷۵ ~ عابدی را حکایت کنند که شبی...
عابد : عبادت کننده
ده من طعام : غذای بسیار زیاد
ختمی در نماز بکردی : خییل نماز میخواند
نیم نان : نصف نان
خفتن : خوابیدن
فاضل : با کمالات
اندرون از طعام خالی دار : شکمت را از غذا خالی نگهدار
تا در او نور معرفت بینی : تا به معرفت برسی
ص ۷۹ ~ ابو هریره، رضی الله عنهُ...
محجوب : پوشیده
به دیدار مردم شدن عیب نیست : رفتن به پیش مردم اشکالی ندارد.
ولیکن نه چندان که گویند بس : ولی نه در اون حدی که بگن بسه
اگر خویشتن را ملامت کنی : اگر خودت خودتو سرزنش کنی
ملامت نباید شنیدت کسی : کسی تو را سرزنش نمی کند.
ص ۸۶ ~ یکی صاحب دلان زورآزمایی را دید...
زورآزما : ورزیده
به هم برآمده و کف بر دماغ انداخته : بسیار عصبانی!
دشنام : ناسزا
فرومایه : پست
من : واحد اندازه گیری (حدود سه کیلو)
دش : پیشوند مخالف (دشمن : مخالف من)
لاف : ادعای بیهوده
سرپنجگی : زورمندی
دعوی : ادعا
دهن شیرین کن : دل شاد کن
مردمی : انسانیت
سرشت : خاک
خاکی : فروتن
ص ۸۸ ~ آورده اند که فقیهی...
فقیه : دانشمند
بغایت : بینهایت
به جای زنان رسیده : سن زیادی داشته است.
نعمت : ثروت
مناکحت : ازدواج
رغبت : میل
دبیق : لباس ارزشمند
دیبا : پارچه ابریشم
فی الجمله : خلاصه
به حکم ضرورت : به ناچار
عقد نکاحش : ازدواج
ضریر : نابینا
سَرَندیب : جزیره ای در هند
علاج : درمان
ص ۹۰ ~ حکیمی را پرسیدند...
سخاوت : بخشندگی
آن که را سخاوت است به شجاعت حاجتی نیست : کسی که بخشنده است به شجاعت نیازی ندارد.
نماند حاتم طلایی : حاتم طلایی مرده است.
ذکوة مال به در کن : صدقه بده
فضله رز : شاخ و برگ اضافی
بهرام گور : بهرام پادشاهی بود که به گوشت گورخر علاقه زیادی داشت و برای همین به او بهرام گور می گفتند.
ص ۹۱ ~ دو امیرزاده در مصر بودند...
اندوخت : جمع کرد
عاقبتالامر : سرانجام
علامه : دانشمند
عصر : دوران
حقارت : کوچکی
سلطنت : پادشاهی
مسکنت : نیازمندی
باری : خدا
عزّ اسمه : نامش گرامی
کجا : چگونه
حکایت ص ۹۲ ~ یکی از ملوک عجم...
ملوک عجم : پادشاهان ایرانی
حاذق : چیرهدست
سالی در دیار عرب : یک سال در عربستان
کسی تجربه پیش او نیاورد : کسی به پیش او مراجعه نکرد.
معالجه از وی در نخواست : کسی درمان از او نخواست.
التفات : توجه
خدمتی که بر بنده معین است، بهجا آورم : وظیفهام را انجام دهم.
این طایفه را طریقتی است : این گروه / قوم روشی دارند.
تا اشتها غالب نشود، نخورند و تا وقتی اشتها باقی بود، دست از طعام بدارند : تا وقتی احساس گرسنگی نکنند، غدا نمی خورند، قبل از اینکه هم سیر شوند دست از غذا می کشند.
لاجرم : بدون شک
خلل : مشکل
حکایت ص ۹۵ ~ جوانمردی را در جنگ تاتار...
تاتار : مغول ها
جراحتی : زخمی
هول : وحشت
نوشدارو : دارو
باشد : امیدوارم
دریغ : امتناع
بخل : خساست
منفعت : فایده
باری : به هر حال
دونان : فرومایه
جان : روح
آب حیات : زندگی جاودان
آبروی : آبرو
مذلت : خواری
حنظل : میوه کوچک به شکل هندوانه ولی بسیار تلخ
ترشروی : بداخلاق
حکایت ص ۹۷ ~ حاتم طائی را گفتند...
بزرگ همت تر : بزرگوار تر
به حاجتی : برای کاری
پشته : دسته خار
سلاط : سفره
خلقی : گروه زیادی
حکایت ص ۹۷ ~ موسی، علیهمالسلام، درویشی را دید...
برهنگی : بی لباسی
به ریگ اندر شده : دور ریگ نشسته است.
کفافی : روزی کافی
به جان آمدم : دارم میمیرم
مناجات : عبادت
خلقی انبوه دور او گرد آمدهاند : افراد زیادی دور او جمع شدهاند.
خمر : شراب
عربده : داد و بیداد
لطیفان : افراد نکتهسنج
اقرار کرد : اعتراف کرد
تجاسر : جسارJ
استغفار : توبه
حکایت ص ۹۸ ~ اعرابی را دیدم...
اعراب : بیابان گردان
جوهریان : جواهر فروشان
زاد معنی : آب و غذا
دل بر هلاک نهاده : منتظر مرگ بود
همی ناگاه : ناگهان
خزف : سفال
حکایت ص ۹۹ ~ همچنین در قاع بسیط مسافری...
قاعِ بسیط : دشت پهناور
قوت : آب و غذا
قوتش : توانایی
درمی چند بر میان داشت : چند درهم داشت
نبشته : نوشته
حکایت ص ۹۹ ~ هرگز از دور زمان...
دور زمان : روزگار
گردش آسمان : سرنوشت
استطاعت : توان مالی
جامع : مسجد جامع
پیپایپوشی : کفش
ترّه : نوعی سبزه
دلتنگ : ناراحت
خوان : سفره
حکایت ص ۹۹ ~ یکی از ملوک با تنی...
خاصّان : یاران نزدیک
عمارت: کاخ
دهقان : کشاورز
لایق : شایسته
التجا : پناه کردن
ماحضری: آنچه دانست
زمین ببوسید : احترام گذاشت
مطبوع : مورد پذیرش / طبع انسان
خلعَت : لباس گرانبها
التفات : توجه
کلاهگوشه دهقان به آفتاب رسید : کشاورز سربلند شد.
حکایت ص ۱۰۱ ~ بازرگانی را شنیدم که صد و پنجاه...
حجره : اتاق
نیارمید : نخوابید
پریشان : بیربط
انباز : شریک
بضاعت : مال و اموال
ضمین : ضامن
خاطر : اسکندریه
مشوش : نا آرام
آبگینه : ظرف
برد : پارچه کتان
ماخولیا : توهمات
اقصا : دور
غور : محلهای در افغانستان
بارسالاری : رئیس قافله
ستور : چهارپا
خاک گور : مرگ
حکایت ص ۱۰۳ ~ صیادی ضعیف را ماهی قوی...
صیاد : ماهیگیر
طاقت حفظ آن نداشت : زور نگهداری آن را نداشت.
غالب : پیروز
دریغ : حسرت
ملامتش کردند : سرزنشش کردند
مرا روزی نبود : روزی من نبود
چه توان کردن : چی میتوانستم کنم؟
حکایت ص ۱۰۳ ~ دست و پا بریدهای هزارپایی...
دست و پا بریدهای : کسی که دست و پایش بریدهاست.
اجل : زمان مرگ
حکایت ص ۱۱۳ ~ یکی را از دوستان گفتم...
امتناع : خودداری
غالب اوقات : اکثر مواقع
در سخن نیک و بد اتفاق افتد : سخن خوب و بد گویم.
عداوت : دشمن
موشک : موش کوچک
هور : خورشید
حکایت ص ۱۱۳ ~ بازرگانی را هزار دینار خسارت افتاد...
فرمان تو راست : هرچه تو گویی
مطلع : آگاه
نقصان مایه : ضرر مالی
شماتت : سرزنش
حکایت ص ۱۱۴ ~ جوانی خردمند از فنون فضایل...
فنون فضایل : خوبیها
حظی وافر : بهره بسیار زیاد
طبعی نافر : ذات گوشه نشین
محافل : مجالس
صوفی : درویش
حکایت ص ۱۱۴ ~ عالمی معتبر را مناظره افتاد...
معتبر : بااعتبار
مَلاحَده : کافران
به حجت با او بس نیامد : نتوانست دلیلی موجه بیاورد.
سپر بیانداخت : تسلیم شد
بیدینی حجت نماند؟ : نتوانستی دلیلی موجه بیاوری؟
مشایخ : بزرگان
چندین : این
حکایت ص ۱۱۵ ~ یکی را از حکما شنیدم...
جهل : نادانی
اقرار : اعتراف
چون دیگری در سخن یاشد، همچنان ناتمام گفته، سخن آغاز میکند : وسط حرف کسی میپرد.
حکایت ص ۱۱۸ ~ یکی در مسجد سنجار...
سنجار : شهری در عراق، نزدیک موصل
تطوع : استحباب / مستحبی
بانگ : اذان
نیک سیرت : خوش ذات
مرتب دادهام : ترتیب دادم
اتفاق کردند : تفاهم پیدا کردند
بقعه : مسجد
خارا : سنگ گرانیت
حکایت ص ۱۱۸ ~ ناخوشآوازی به بانگ بلند...
مشاهره : دستمزد
نَمَط : روش
حکایت ص ۱۲۳ ~ یاد دارم در ایام پیشین...
مغیب : دوری / غیبت
عتاب : خطاب کردن با عصبانیت
قاصد : پیامرسان
دریغ آمدم : حیفم آمد
توبه : دوست داشتن
رشک : حسادت
حکایت ص ۱۲۴ ~ دانشمندی را دیدم...
مبتلا : عاشق
جور : ستم
لطافت : مهربانی
زلتی : لغزشی
مجاهده : جنگ / تلاش
هرکی بی او به سر نشاید برد : هرکسی بدون او نمی تونه زندگیشو کنه
حکایت ص ۱۴۳ ~ وقتی به جهل جوانی...
بانگ : داد
خردی : بچگی
درشتی : بیاخلاقی
زالی : پیری
پلنگافکن : پیلتن : قویهیکل
عهد خردی : دوران کودکی
جفا : ظلم
حکایت ص ۱۴۳ ~ توانگری بخیل را پسری رنجور بود...
توانگر : پولدار
بخیل : خسیس
رنجور : بیمار
لختی : لحظهای
اختیار : انتخاب
دریغا گردن طاعت نهادن : زمانی که همراه با اطاعت کردن پول باشه
بذل : بخشش
